Λυδία λίθος

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Η λυδία λίθος είναι η κοινή ονομασία πετρώματος μαύρου χρώματος, το όνομα του οποίου προέρχεται από τη Λυδία της Μικράς Ασίας από όπου την εισήγαγαν αρχικά κατά την αρχαιότητα οι Έλληνες. Είναι είδος βασάλτη, ενός σκληρού πετρώματος που ετυμολογικά προέρχεται από την λέξη βάσανος ^[1]. Με την χρήση της Λυδίας λίθου μπορεί να εξακριβωθεί η περιεκτικότητας ενός κράματος σε χρυσό.

Εάν συρθεί ένα κομμάτι χρυσού στην επιφάνεια της λυδίας λίθου αφήνει ένα χαρακτηριστικό ίχνος. Όμως εάν συρθεί ένα κομμάτι όχι καθαρού χρυσού αλλά κράματος τότε η απόχρωση του χρώματος του ίχνους που αφήνει πάνω στην επιφάνεια της λυδίας λίθου είναι διαφορετικό. Και ανάλογα με την περιεκτικότητα ενός κράματος σε χρυσό, το ίχνος αυτό έχει διαφορετική απόχρωση. Έτσι η απόχρωση του ίχνους ενός κράματος αν συγκριθεί με τις αποχρώσεις ιχνών κραμάτων με γνωστή περιεκτικότητα, τότε μπορεί να εκτιμηθεί η περιεκτικότητά του σε χρυσό με αρκετά ασφαλή τρόπο.
Αυτή την τεχνική γνωστή από την αρχαιότητα χρησιμοποιήθηκε αρχικά στον ελληνικό χώρο για την εξακρίβωση της γνησιότητας τον χρυσών νομισμάτων αλλά αργότερα επεκτάθηκε σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις όπου η διαπίστωση της περιεκτικότητας ενός κράματος σε χρυσό ήταν απαραίτητη. Ακόμα και σήμερα χρυσοχόοι εκτιμούν την περιεκτικότητα χρυσών αντικειμένων σε καράτια με την ίδια μέθοδο. Με την εξέλιξη της τεχνολογίας όμως η λυδία λίθος όλο και συχνότερα απαντάται σε τεχνητή παρά σε φυσική μορφή ή αντικαθίσταται με μεθόδους που δίνουν μετρήσεις με μεγαλύτερη ακρίβεια.
Μεταφορικά η φράση λυδία λίθος λόγω της χρήσης της για πολλούς αιώνες ως εργαλείου εξακρίβωσης της καθαρότητας κραμάτων χρυσού, χρησιμοποιείται για να δηλώσει την έννοια της δοκιμασίας, του τρόπου ελέγχου, της εξακρίβωσης κτλ.

Είναι μία μαύρη πέτρα που οι αρχαίοι Έλληνες εύρισκαν στο όρος Τμώλος της Λυδίας στη Μικρά Ασία. Αν χαράξουμε πάνω στη λυδία λίθο ένα ίχνος (γραμμή) με ένα χρυσό αντικείμενο... μπορούμε να προσδιορίσουμε την περιεκτικότητα του αντικειμένου σε χρυσό (δηλαδή τα καράτια). Η μέθοδος αυτή χρησιμοποιείται και σήμερα., για την εύρεση της περιεκτικότητας των κραμάτων χρυσού. Ενδιαφέρον είναι ότι από το όρος Τμώλος πήγαζε ο χρυσοφόρος ποταμός Πακτωλός. Οπότε να υποθέσουμε ότι αφού μάζευαν το χρυσάφι από τον Πακτωλό, έκαναν και έναν έλεγχο, με την λυδία λίθο που έβρισκαν εκεί δίπλα. Η λυδία λίθος είναι μία ποικιλία μικροκρυσταλλικού χαλαζία, ένα είδος μαύρου ίασπη.

Με το όνομα λυδία λίθος, υπάρχουν αναφορές σε κάποιους αρχαίους συγγραφείς, στον Θεόφραστο και στον Ησύχιο. Σε κάποιους άλλους συγγραφείς, στον Πλίνιο, στον Θεόφραστο, στον Πολυδεύκη, και στον Πλάτωνα (Γοργίας) έχει την ονομασία βάσανος, ή βασανίτης λίθος, ή βασανίζουσα λίθος, (basalte ή basanite) λόγω της δοκιμασίας στην οποία υπέβαλλαν το κράμα χρυσού, για να αποκαλύψει την περιεκτικότητα του σε καράτια. Τέλος η ονομασία «μεχέγκι» (τουρκικά mehek), χρησιμοποιείτο από τους παραδοσιακούς Έλληνες χρυσικούς του 18ου και 19ου αιώνα.






Ο έλεγχος της περιεκτικότητας ενός αντικειμένου σε άργυρο γινόταν με απλούστερο τρόπο. Χάραζε ο ειδικός με μαχαίρι ένα σημείο του αντικειμένου που θα ελεγχόταν. Εν συνεχεία στάλαζε μία σταγόνα νιτρικού οξέος (το λεγόμενο ασημόνερο) στο σημείο που χαράχτηκε. Αναλόγως το χρώμα που έπαιρνε το ασήμι, μετά την προσβολή από το νιτρικό οξύ, ο ειδικός προσδιόριζε την περιεκτικότητα του. Άσπρο σήμαινε καθαρό ασήμι, κοκκίνισμα σήμαινε μεγάλη περιεκτικότητα σε χαλκό.

Στην αγορά υπάρχουν σήμερα μικρές ηλεκτρονικές συσκευές σε μέγεθος κινητού τηλεφώνου που μετρούν την περιεκτικότητα ενός κράματος σε χρυσό, με αρκετή ακρίβεια (5%). Στην αγγλική γλώσσα υπάρχει η λέξη assay που σημαίνει τον έλεγχο της περιεκτικότητας των κοσμημάτων σε πολύτιμο μέταλλο. Στην Αγγλία αλλά και σε άλλες χώρες, υπάρχει το Assay Office, το οποίο είναι υπεύθυνο για τον έλεγχο των κοσμημάτων.

Στα γραφεία αυτά, για λόγους ταχύτητας και αξιοπιστίας του ελέγχου, χρησιμοποιούν πλέον ειδικά μηχανήματα, όπως τα μηχανήματα XRF, που στηρίζονται στην τεχνολογία X-Ray Fluorescence Spectroscopy, και τα μηχανήματα ICP, που στηρίζονται στην τεχνολογία Inductively Coupled Plasma Spectroscopy. Το μηχάνημα XRF χρησιμοποιείται επίσης στα εργαστήρια χημείας και αρχαιομετρίας των μουσείων. Τέτοιο μηχάνημα διαθέτει και το αρχαιομετρικό τμήμα του ΕΚΦΕ Δημόκριτος. Με αυτό οι ειδικοί προσδιορίζουν τις αναλογίες των διαφόρων μετάλλων στα αρχαιολογικά ευρήματα.




Ο εξοπλισμός ενός μικρού εργαστηρίου για τον έλεγχο της περιεκτικότητας των κραμάτων χρυσού. Η μαύρη πέτρα (αριστερά φυσική, κάτω τεχνητή) είναι η λυδία λίθος πάνω στην οποία χαράζουμε το ίχνος, με το αντικείμενο που θέλουμε να ελέγξουμε. Το χρυσό αστέρι έχει στις έξι ακτίνες του, έξι διαφορετικά κράματα χρυσού για σύγκριση με το ίχνος, και το μπουκαλάκι περιέχει οξύ με το οποίο σβήνουμε τα δύο ίχνη.